İçindekiler
- TRABIS’in İşlevi ve .tr Uzantılarının Yönetimi
- TRABIS Öncesi ve Sonrası: .tr Alan Adı Yönetiminde Değişenler
- Belgeli ve Belgesiz .tr Alan Adı Tahsisi Arasındaki Fark
- TRABIS Kayıt Kuruluşları ve Yetkilendirme
- .tr Uzantılı Domain Transfer ve Devir İşlemleri
- .tr Alan Adı Uyuşmazlıkları ve Yenileme Sürecinde Dikkat Edilmesi Gerekenler
TRABIS, “.tr” uzantılı alan adlarının tahsis, yenileme, transfer ve iptal süreçlerini yürüten merkezi kayıt sistemidir. Başvuruların hangi kurallara göre değerlendirildiğini ve kayıt kuruluşlarının rolünü bu yapı belirler.
TRABIS’in İşlevi ve .tr Uzantılarının Yönetimi
TRABIS, açılımıyla “.tr Ağ Bilgi Sistemi”, Türkiye’nin ülke kodu üst düzey alan adı olan .tr altındaki tüm kayıtların tutulduğu merkezi sistemdir. Sistem, Bilgi Teknolojileri ve İletişim Kurumu (BTK) sorumluluğunda işletilir.
İşleyiş açısından TRABIS bir kayıt veri tabanı (registry) görevi görür. Hangi alan adının kime, hangi tarihler arasında tahsis edildiği, alan adına tanımlı ad sunucuları ve iletişim bilgileri bu veri tabanında tutulur. Alan adının internette çözümlenebilmesi, bu kayıtların .tr bölgesine aktarılmasıyla mümkün olur; yani alan adını satın almış olmak tek başına yetmez, ad sunucularının da doğru tanımlanmış olması beklenir.
Son kullanıcı TRABIS ile doğrudan muhatap olmaz. Başvuru, yenileme ve değişiklik talepleri, BTK tarafından yetkilendirilmiş kayıt kuruluşları üzerinden sisteme iletilir. Bu model, uluslararası alan adı yönetiminde kullanılan kayıt kuruluşu–kayıt veri tabanı ayrımıyla aynı mantığa dayanır: kurallar merkezde, müşteri ilişkisi ve teknik panel ise kayıt kuruluşundadır.
TRABIS Öncesi ve Sonrası: .tr Alan Adı Yönetiminde Değişenler
TRABIS devreye girmeden önce .tr uzantılı alan adları, ODTÜ bünyesindeki Nic.tr tarafından yönetiliyordu. 2022 yılında yönetim BTK’ya devredildi ve başvuru süreçleri İnternet Alan Adları Yönetmeliği çerçevesinde yeniden düzenlendi.
En belirgin değişiklik, belge talebinin kapsamının daralmasıdır. Önceki dönemde yaygın uzantıların önemli bölümünde marka, ticaret unvanı veya faaliyet belgesi istenirken, TRABIS ile birlikte birçok uzantı belge aranmadan, başvuru sırasına göre tahsis edilir hale geldi. Bunun pratik sonucu, aynı adın birden fazla talipli olduğu durumlarda başvurunun sisteme ulaşma zamanının belirleyici olmasıdır.
Yeni yapıda çok sayıda kayıt kuruluşu yetkilendirildi ve alan adı sahiplerine kayıt kuruluşunu değiştirme imkânı tanındı. Buna ek olarak, alan adı üzerindeki hak iddialarının yargı yoluna gitmeden ele alınabilmesi için uyuşmazlık çözüm mekanizması tanımlanmıştır. Bu üç başlık birlikte düşünüldüğünde .tr alan adları, uluslararası uzantılardaki işleyişe daha yakın bir yapıya kavuşmuştur.
Belgeli ve Belgesiz .tr Alan Adı Tahsisi Arasındaki Fark
TRABIS kapsamındaki .tr uzantıları, tahsis yöntemi bakımından ikiye ayrılır. Belgesiz tahsis edilen uzantılarda başvuru sırası esas alınırken, belgeli tahsis edilen uzantılarda başvuru sahibinin ilgili statüyü taşıdığını gösteren dayanak incelenir.
| Tahsis türü | Örnek uzantılar | Başvuruda aranan dayanak | Belirleyici ölçüt |
|---|---|---|---|
| Belgesiz tahsis | com.tr, net.tr, org.tr, gen.tr, web.tr, info.tr, biz.tr ve doğrudan .tr (ornek.tr) | Belge istenmez; başvuru sahibinin kimlik ve iletişim bilgileri kaydedilir | Başvurunun sisteme ulaşma sırası |
| Belgeli tahsis | av.tr, dr.tr, bel.tr, k12.tr, edu.tr, gov.tr, pol.tr, tsk.tr, kep.tr | İlgili meslek, kurum veya statüyü gösteren resmî dayanak | Belgenin uzantı kurallarına uygunluğu |
Belgesiz uzantılarda, örneğin bir com.tr alan adı başvurusunda, tahsis genellikle kısa sürede tamamlanır, çünkü manuel bir inceleme aşaması bulunmaz. Belgeli uzantılarda ise belgeler kayıt kuruluşu aracılığıyla TRABIS’e iletilir ve BTK incelemesi sonuçlanana kadar alan adı başvuru durumunda bekler; eksik veya uzantıyla ilişkisiz bir belge sunulması başvurunun reddedilmesine yol açabilir. Bu nedenle belgeli bir uzantıya yönelmeden önce uzantının hangi kişi veya kurumlara açık olduğunu netleştirmek, süreci gereksiz yere uzatmamayı sağlar.
TRABIS Kayıt Kuruluşları ve Yetkilendirme
TRABIS ile doğrudan iletişim kuran taraf, BTK tarafından yetkilendirilmiş kayıt kuruluşlarıdır. Bu kuruluşlar .tr alan adı başvurularını alır, teknik ve idari değişiklikleri sisteme işler, yenileme ve transfer taleplerini yürütür.
Yetkili kuruluşların güncel listesi BTK ve TRABIS tarafından yayımlanır. Bir firmadan .tr alan adı alırken bu listede yer alıp almadığını kontrol etmek, alan adının gerçekten sizin adınıza ve doğrudan merkezi sistemde kayıtlı olmasını izlemek açısından anlamlıdır. Bazı hizmet sağlayıcılar yetkili bir kayıt kuruluşunun bayisi olarak çalışır; bu modelde de kayıt yine yetkili kuruluş üzerinden oluşturulur, ancak destek ve panel ilişkisi aracı firmayla kurulur.
- Yetkilendirme durumunu resmî listeden doğrulayın.
- Alan adı panelinde ad sunucusu ve iletişim bilgisi değişikliğini kendiniz yapabildiğinizi kontrol edin.
- Yenileme bildirimlerinin hangi kanaldan gönderildiğini öğrenin.
- Tahsis süresi seçeneklerini ve yenileme ücretlendirmesini başvuru öncesinde netleştirin.
- Transfer ve devir taleplerinde izlenen prosedürü sorun.
.tr Uzantılı Domain Transfer ve Devir İşlemleri
TRABIS kapsamındaki .tr uzantılı alan adlarında iki farklı işlem transfer olarak adlandırılır: kayıt kuruluşu değişikliği ve alan adı sahibinin değişmesi anlamına gelen devir. İkisi farklı sonuç doğurur ve farklı onay adımları içerir.
Kayıt kuruluşu değişikliğinde alan adının sahibi aynı kalır, yalnızca kaydın yönetildiği firma değişir. Talep yeni kayıt kuruluşuna iletilir ve alan adı sahibinin kayıtlı iletişim bilgileri üzerinden doğrulanır. Bu nedenle sistemdeki e-posta adresinin erişilebilir ve güncel olması, transferin tamamlanabilmesi için belirleyicidir. Devir işleminde ise alan adı başka bir kişi veya kuruma geçer; kayıt sahibi bilgileri yeniden oluşturulduğu için ilgili tarafların onayı ve kayıt kuruluşunun istediği belgeler devreye girer.
Transfer sırasında yaşanan kesintilerin çoğu DNS yapılandırmasından kaynaklanır. Alan adının ad sunucuları eski kayıt kuruluşunun altyapısında tanımlıysa, transfer sonrasında bu bölge kayıtları yeni panelde oluşturulmadığında web sitesi ve e-posta erişimi etkilenebilir. İşlem öncesinde mevcut DNS kayıtlarının listesini almak ve yeni tarafta aynı kayıtları hazırlamak, geçişi kesintisiz yürütmenin pratik yoludur.
.tr Alan Adı Uyuşmazlıkları ve Yenileme Sürecinde Dikkat Edilmesi Gerekenler
TRABIS düzeninde .tr uzantılı alan adı üzerindeki hak iddiaları, yetkilendirilmiş uyuşmazlık çözüm hizmet sağlayıcıları aracılığıyla ele alınabilir. Bu mekanizma, yargı yoluna başvurma hakkını ortadan kaldırmayan alternatif bir değerlendirme sürecidir.
Şikâyet sürecinde genel olarak üç unsur birlikte değerlendirilir: alan adının şikâyetçinin ticaret unvanı, markası veya benzer bir hakkıyla karıştırılacak ölçüde benzer olması, alan adı sahibinin o ad üzerinde meşru bir menfaatinin bulunmaması ve alan adının kötü niyetle tahsis ettirilmiş ya da kullanılıyor olması. Belgesiz tahsis modelinde adın başvuru sırasına göre verilmesi, marka sahipleri açısından takip ihtiyacını artırır; bu nedenle marka ile aynı veya yakın yazımların uygun uzantılarda önceden tescil ettirilmesi yaygın bir yaklaşımdır.
Yenileme tarafında ise kaydın süre bitiminden önce uzatılması önem taşır. Tahsis süresi dolan alan adı pasif duruma geçer ve mevzuatta tanımlanan sürecin ardından yeniden tahsise açılabilir; bu aşamada adın başkası tarafından alınması ihtimali doğar. Yenileme hatırlatmaları kayıt kuruluşunun sistemde kayıtlı e-posta adresine gönderildiği için, personel değişikliği ya da kurumsal e-posta adresinin kapanması gibi durumlarda iletişim bilgilerinin güncellenmesi, alan adı kaybına karşı etkili bir önlemdir.
